డీలిమిటేషన్, మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలు కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకంగా తెచ్చిన 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు లోక్ సభలో వీగిపోవడంతో దేశ రాజకీయాల్లో తీవ్ర చర్చనీయాశంగా మారింది. ఈ పరిణామాన్ని విపక్షాల భ్రూణ హత్యలతో ప్రధాని పోల్చగా, మహిళా రిజర్వేషన్లపై కేంద్రప్రభుత్వానికి చిత్తశుద్ధి లేదని విపక్షాలు విమర్శలు గుప్పిస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఇరు పక్షాల మధ్య తీవ్ర స్థాయిలో మాటల యుద్ధం కొనసాగుతున్న వేళ ఈ సమయంలోనే మహిళా కోటా బిల్లును ఎందుకు ఎందుకు తీసుకురావాల్సి వచ్చిందో అనే అంశంపై కేంద్రం స్పష్టంత ఇచ్చింది. ఈ అంశంలో తరచుగా అడిగే పలు ప్రశ్నల (FAQs) జాబితాను కేంద్రం విడుదల చేసింది.
కేంద్ర ప్రభుత్వం 2026 ఏప్రిల్ 16న లోక్సభలో మూడు కీలక చట్టాలను ప్రవేశపెట్టింది. వీటిలో రాజ్యాంగం (131 సవరణ) బిల్లు, 2026, డీలిమిటేషన్ బిల్లు, 2026 మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చట్టాల (సవరణ) బిల్లు, 2026 ఉన్నాయి.
నారీ శక్తి వందన అధినియమ్ ప్రకారం 2026 తర్వాత నిర్వహించే జనాభా లెక్కల అనంతరం జరిగే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ఆధారంగా మహిళలకు రిజర్వేషన్ అమలు చేయబడుతుంది. కానీ ప్రభుత్వం జనాభా లెక్కలు, పునర్విభజన వంటి సమయం తీసుకునే ప్రక్రియల కోసం వేచి ఉండి ఉంటే 2029 లోక్సభ ఎన్నికలలో మహిళలు 33 శాతం రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాన్ని పొందలేకపోయేవారు. జనాభాలో సగం మందికి సకాలంలో ప్రయోజనాలు అందేలా చూసేందుకు ఈ చట్టం అమలును ఈ షరతు నుండి వేరు చేయడం అవసరమని ప్రభుత్వం భావించింది.
ఈ బిల్లులకు ఆమోదం లభించి ఉంటే 2029 సార్వత్రిక ఎన్నికల నాటికే లోక్సభలో మహిళలకు 33 శాతం రిజర్వేషన్ కల్పించేందుకు మార్గం సుగమమయ్యేది.
ఒక నియోజకవర్గం సరిహద్దులను ఖరారు చేసే ప్రక్రియను డీలిమిటేషన్ అంటారు. మహిళా రిజర్వేషన్ను అమలు చేయడానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన ప్రక్రియ. 1976లో లోక్సభలో సీట్ల పరిమితిని 550గా నిర్ణయించారు. 1971లో భారతదేశ జనాభా 54 కోట్లుగా ఉండేది. ఇప్పుడు అది 140 కోట్లకు పెరగడంతో లోక్సభలో సీట్లను 850కి పెంచాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. దీనివల్ల పార్లమెంటులో ప్రజలకు సరైన ప్రాతినిధ్యం లభిస్తుంది.
డీలిమిటేషన్ కమిషన్ చట్టానికి ఎలాంటి మార్పులు ప్రతిపాదించలేదు. ప్రస్తుత చట్టపరమైన నిబంధనలు యథాతథంగా కొనసాగుతాయి. కమిషన్ చేసే ఏ సిఫార్సుకైనా పార్లమెంటు ఆమోదం, రాష్ట్రపతి ఆమోదం అవసరం. 2029 వరకు ఎన్నికలు ప్రస్తుత విధానం ప్రకారమే జరుగుతాయి. కాబట్టి తమిళనాడు, పశ్చిమ బెంగాల్, ఇతర రాష్ట్రాల్లో జరుగుతున్న ఎన్నికలపై దీని ప్రభావం ఉండదు.
లోక్సభ సీట్లను పెంచాలన్న ప్రతిపాదన అనుపాత విస్తరణ విధానంపై ఆధారపడింది. సీట్లను ఏకరీతిగా 50 శాతం పెంచడం వల్ల అన్ని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో అనుపాతం కొనసాగుతుంది. ఈ సూత్రాన్ని ప్రస్తుతమున్న 543 సీట్లకు వర్తింపజేస్తే సుమారు 815 సీట్లు అవుతాయి. దీనికి సీట్ల గరిష్ట పరిమితిని 550 నుండి 850కి పెంచాల్సి ఉంటుంది.
లేదు. అన్ని రాష్ట్రాల్లో సీట్లు ఏకరీతిగా 50 శాతం పెరుగుతాయి. దీనివల్ల దక్షిణ రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యానికి ఎలాంటి నష్టం జరగదు. పైగా వాటి మొత్తం వాటా స్థిరంగా ఉంటుంది. కింది పట్టిక ప్రకారం ప్రస్తుతం లోక్సభలో దక్షిణ రాష్ట్రాలకు 23.76 శాతం సీట్లు ఉన్నాయి. ఒకవేళ ఈ బిల్లులు ఆమోదం పొంది ఉంటే ఈ వాటా స్వల్పంగా పెరిగి 23.87 శాతం అయ్యేది.
జనాభా నియంత్రణను అమలు చేసిన రాష్ట్రాలు ఏమైనా ప్రతికూలతను ఎదుర్కొంటాయా?
లేదు. రాష్ట్రాలవ్యాప్తంగా సీట్లను ఏకరీతిగా పెంచాలని ప్రతిపాదించినందున వారి దామాషా ప్రాతినిధ్యం మారకుండా ఉండేది లేదా కాస్త మెరుగుపడి ఉండేది.
లేదు. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియ షెడ్యూల్డ్ కులాలు మరియు షెడ్యూల్డ్ తెగలకు అనుపాత రిజర్వేషన్ను నిర్ధారిస్తుంది. సభలో సీట్లు పెరగడంతో, ఎస్సీ, ఎస్టీలకు రిజర్వ్ చేయబడిన సీట్ల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగి వారి ప్రాతినిధ్యం బలపడుతుంది.
లేదు. కుల గణన కోసం ప్రభుత్వం ఇప్పటికే ఒక కాలపరిమితితో కూడిన కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. ఈ ప్రక్రియలో సవివరమైన గణన ఉంటుంది. జనాభా లెక్కింపు దశలో కుల సంబంధిత డేటాను నమోదు చేస్తారు.
రాజ్యాంగంలో మతం ఆధారంగా రిజర్వేషన్లకు ఎలాంటి నిబంధన లేదు. రిజర్వేషన్ విధానాలు సామాజిక, ఆర్థిక వెనుకబాటుతనంపై ఆధారపడి ఉంటాయి.
రిజర్వేషన్ను అమలు చేయడానికి సీట్ల పునర్విభజన అవసరం. ఇది విస్తృతమైన సంప్రదింపులతో కూడిన ప్రక్రియ. దీనికి సుమారు రెండు సంవత్సరాలు పడుతుంది. అందువల్ల మహిళా రిజర్వేషన్ను అమలు చేయడానికి ఈ బిల్లులను పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టారు.
మహిళా రిజర్వేషన్ కోసం చట్టపరమైన, రాజ్యాంగపరమైన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడానికి 2023లో మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లు ఆమోదించబడింది. దీని ఆమోదం నారీ శక్తి వందన అధినియమ్ను అమలు చేయడానికి వీలు కల్పించింది.
జమ్మూ కాశ్మీర్, ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి వంటి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలోని శాసనసభలు ప్రత్యేక చట్టపరమైన నిబంధనల ద్వారా పాలించబడతాయి. అందువల్ల ఈ ప్రాంతాలలో మహిళా రిజర్వేషన్ను అమలు చేయడానికి నిర్దిష్ట సవరణలు అవసరమయ్యాయి. ఈ కారణంగానే ఒక ప్రత్యేక బిల్లు అవసరమైంది.
