📌 Key Points
- 1953లో సీఐఏ ‘ఆపరేషన్ అజాక్స్’ ద్వారా మోసద్దెఖ్ గద్దె దింపబడ్డారు.
- షా పాలనలో అణచివేత, అవినీతి ఇస్లామిక్ విప్లవానికి దారితీశాయి.
- 1979లో ఇరాన్ ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్గా అవతరించింది.
- ఇరాన్ బందీల సంక్షోభం అమెరికా-ఇరాన్ సంబంధాలను మరింత దిగజార్చింది.
అమెరికా, ఇరాన్ మధ్య కొనసాగుతున్న ఉద్రిక్తతలకు దశాబ్దాల చరిత్ర ఉంది. 1953లో సీఐఏ కుట్రతో మొదలైన ఈ విభేదాలు, ఇరాన్ విప్లవం, బందీల సంక్షోభం వంటి సంఘటనలతో మరింత ముదిరాయి.
సీఐఏ కుట్ర: ఇరాన్ చమురు జాతీయం
అమెరికా, ఇరాన్ల మధ్య నేటికీ కొనసాగుతున్న భౌగోళిక-రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు కేవలం నిన్న మొన్నటివి కావు. వీటి మూలాలు దశాబ్దాల నాటి చరిత్రలో, ముఖ్యంగా 1953 నాటి సీఐఏ (CIA) కుట్రతో మొదలయ్యాయి అని చెప్పవచ్చు. ఆనాడు ఇరాన్లో ప్రజాస్వామ్యయుతంగా ఎన్నికైన ప్రధాని మహమ్మద్ మోసద్దెఖ్ను గద్దె దించడానికి అమెరికా, బ్రిటన్లు కలిసి చేసిన ‘ఆపరేషన్ అజాక్స్’ (Operation Ajax), అమెరికా, ఇరాన్ల మధ్య విభేదాలకు మొదటి బీజం వేసింది. 1951లో మోసద్దెఖ్ ఇరాన్ చమురు రంగాన్ని జాతీయం చేసి, బ్రిటన్ ఆధిపత్యానికి స్వస్తి పలికారు. ఇది బ్రిటిష్ ఆర్థిక ప్రయోజనాలకే కాకుండా, పశ్చిమ దేశాల పెట్రోలియం రాజకీయాలకు పెను సవాలుగా మారింది. ఫలితంగా, అమెరికా గూఢచారి సంస్థ సీఐఏ, బ్రిటిష్ ఎమ్ఐ6 (MI6)తో కలిసి 1953 ఆగస్టు 19న సైనిక తిరుగుబాటుకు తెరలేపాయి. ఇరాన్ ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాన్ని కూల్చి, అమెరికాకు అత్యంత సన్నిహితుడైన షా మహమ్మద్ రెజా పహ్లవిని తిరిగి అధికారంపై కూర్చోబెట్టారు. ఈ సంఘటన ఇరాన్ ప్రజలలో అమెరికాపై తీవ్రమైన ఆగ్రహాన్ని, అపనమ్మకాన్ని కలిగించింది.
1979 ఇస్లామిక్ విప్లవం – రాజరిక వ్యవస్థ అంతం
అమెరికా మద్దతుతో షా పహ్లవి పాలన సుమారు రెండున్నర దశాబ్దాల పాటు కొనసాగింది. అయితే, ఈ కాలంలో ఆయన అనుసరించిన క్రూరమైన అణచివేత విధానాలు, రహస్య పోలీసు వ్యవస్థ ‘సావాక్’ (SAVAK) ద్వారా రాజకీయ ప్రత్యర్థులను చిత్రహింసలకు గురిచేయడం, దేశ సంపదను కేవలం షా కుటుంబానికి, ఉన్నత వర్గాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయడం వంటివి ప్రజలను తిరుగుబాటుకు ప్రేరేపించాయి. షా చేపట్టిన ఆధునికీకరణ ప్రయత్నాలు పశ్చిమ దేశాల సంస్కృతిని రుద్దే ప్రయత్నంగా మతవాదులు భావించారు. ఈ అసహనం చివరకు 1979 ఇస్లామిక్ విప్లవానికి దారితీసింది. ఫ్రాన్స్లో ప్రవాస జీవితం గడుపుతున్న ఆయతుల్లా రుహోల్లా ఖోమెయినీ, ప్రజలను ఏకం చేశారు. 1978 జనవరిలో మొదలైన నిరసనలు, ఏడాది తిరిగేసరికి దేశవ్యాప్త ఉద్యమంగా మారాయి. ఫిబ్రవరి 11న ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇరాన్ అధికారికంగా అవతరించింది. 2,500 ఏళ్ల నాటి రాజరిక వ్యవస్థ అంతం కావడం చరిత్రలో ఒక సంచలనం.
ఇస్లామిక్ విప్లవం: షా పాలన అంతం
1979 నాటి ఈ విప్లవం చిచ్చును మరింత పెంచిన సంఘటన “ఇరాన్ హోస్టేజ్ క్రైసిస్”. షా పహ్లవి క్యాన్సర్ చికిత్స పేరుతో అమెరికాకు పారిపోగా.. అమెరికా అతనికి ఆశ్రయం కల్పించి మళ్లీ ఇరాన్ లోకి పంపే ప్రయత్నం చేస్తోందని ఇరాన్ విద్యార్థులు భయపడ్డారు. దీనిని నిరసిస్తూ, నవంబర్ 4, 1979న వందలాది మంది ఇరాన్ విద్యార్థులు టెహ్రాన్లోని అమెరికా ఎంబసీపై దాడి చేసి, అందులోని 52 మంది అమెరికన్లను 444 రోజుల పాటు బందీలుగా ఉంచారు. ఆయతుల్లా ఖోమెయినీ స్వయంగా ఈ చర్యకు మద్దతు తెలపడం అమెరికాను ఆగ్రహానికి గురిచేసింది. ఈ ఘటనతో అమెరికా-ఇరాన్ మధ్య డిప్లమాటిక్ సంబంధాలు తెగిపోయాయి, ఇరాన్ అమెరికాను “గ్రేట్ సైతాన్”గా ప్రకటించింది. అప్పటి నుండి నేటికీ రెండు దేశాల మధ్య అధికారిక ఎంబసీ సంబంధాలు లేవు.
మరింత ఆజ్యం పోసిన ప్రాక్సీ వార్ & న్యూక్లియర్ ఇష్యూ
1979 నాటి గాయాలు ఇంకా మానకముందే, 1980ల నుంచి విభేదాల చిట్టా పెరుగుతూ వచ్చింది. 1983లో లెబనాన్లోని బీరుట్లో అమెరికా మెరైన్ బ్యారక్స్పై జరిగిన దాడిలో 241 మంది అమెరికన్ సైనికులు మరణించారు. దీని వెనుక ఇరాన్ మద్దతు ఉన్న హెజ్బొల్లా ఉందని అమెరికా నిర్ధారించి, 1984లో ఇరాన్ను “స్టేట్ స్పాన్సర్ ఆఫ్ టెర్రరిజం”గా ప్రకటించింది. అప్పటి నుండి ఇరాన్ తన “ఆక్సిస్ ఆఫ్ రెసిస్టెన్స్” ద్వారా హమాస్, హౌతీలు, హెజ్బొల్లాలను సపోర్ట్ చేస్తూ, మధ్యప్రాచ్యంలో అమెరికాకు వ్యతిరేకంగా ప్రాక్సీ వార్లను నడిపిస్తోంది. ఈ ఉద్రిక్తతలకు తోడుగా 2000ల మధ్యలో బయటపడిన ఇరాన్ రహస్య న్యూక్లియర్ కార్యక్రమం అంతర్జాతీయ భద్రతకు పెద్ద ముప్పుగా మారింది. 2015లో బరాక్ ఒబామా అధ్యక్షుడిగా ఉన్నపుడు ఇరు దేశాల మధ్య అణు ఒప్పందం కుదిరినా, ట్రంప్ రాకతో 2018లో అమెరికా దాని నుండి వైదొలగి కఠినమైన ఆంక్షలను తిరిగి విధించడంతో ఉద్రిక్తతలు పరాకాష్టకు చేరాయి.
ఇరాన్ బందీల సంక్షోభం: అమెరికాకు సవాలు
70 ఏళ్లుగా విడదీయలేని వైరుధ్యం
2026 నాటికి ఇరు దేశాల విభేదాలు మరింత ప్రమాదకరంగా మారాయి. గత కొన్ని నెలలుగా ఇరాన్ న్యూక్లియర్ సైట్లపై ఇజ్రాయెల్, అమెరికా సంయుక్త దాడులు జరగడం, దానికి ప్రతిగా ఇరాన్ క్షిపణి దాడులు చేయడం యుద్ధ తీవ్ర స్థాయికి చేరింది. ఏప్రిల్ 8న పాకిస్థాన్ మధ్యవర్తిత్వంతో రెండు వారాల పాటు తాత్కాలిక కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం కుదిరినా, హార్మూజ్ జలసంధి నియంత్రణ, ప్రాక్సీ దాడుల విషయంలో ఇంకా ఎటువంటి శాశ్వత పరిష్కారం దొరకలేదు. ప్రపంచంలోనే అత్యంత కీలకమైన ఆయిల్ మార్గమైన హార్మూజ్ జలసంధిలో ఇరాన్ తరచూ నౌకలను అడ్డుకోవడం అమెరికా ఆర్థిక ప్రయోజనాలకు గొడ్డలిపెట్టుగా మారాయి. ఆర్థిక ఆంక్షలను “ఆర్థిక యుద్ధం”గా పేర్కొంటున్న ఇరాన్.. అమెరికా మౌలిక సిద్ధాంతాలను, ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేస్తూనే ఉంది. ఏడు దశాబ్దాల సుదీర్ఘ విభేదాలు, దశాబ్దాల తరబడి కొనసాగుతున్న ప్రాక్సీ వార్, న్యూక్లియర్ భయాందోళనలు ఈ రెండు దేశాలను ఒక విడదీయలేని వైరుధ్యంలోకి నెట్టాయి. భవిష్యత్తులో ఈ రెండు దేశాల మధ్య సత్సంబంధాలు కుదిరే పరిస్థితి ఏమాత్రం కనిపించడం లేదని రాజకీయ విమర్శకులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.
అమెరికా, ఇరాన్ మధ్య సంబంధాలు సంక్లిష్టమైనవి. చారిత్రక సంఘటనలు నేటి ఉద్రిక్తతలకు కారణమయ్యాయి. ఈ రెండు దేశాల భవిష్యత్తు సంబంధాలు ప్రపంచ రాజకీయాలపై ప్రభావం చూపుతాయి.
